تاریخچه مسجد النبی (ص) از آغاز تأسیس تا سال ۸۷ هجری
مدینه منوره و مسجدالنبی تا اینکه ظهر آن روز رسول گرامی اسلام از طریق ذوالحلیفه وارد مدینه شدند و خبر به مردم مدینه رسید، زن و مرد، کوچک و بزرگ در نزدیکی مسجد قبا به استقبال آن حضرت شتافتند، همگی در نهایت خرسندی و شادمانی به یکدیگر تبریک می گفتند و این شعر را با همدیگر می خواندند: طَلَع البَدْرُ عَلَینا مِنْ ثَنیات الوداع۳ / وَجَبَ الشکُر علینا ما دَعا لِلّهِ داع۴ در آن هنگام ابوبکر جهت عرض خیرمقدم، خدمت رسول خدا ـ صلی الله علیه و آله و سلم ـ آمده، گفت: مردم مدینه مشتاقانه منتظر قدوم شمایند. پیامبر ـ ص ـ فرمود: در انتظار برادرم علی بن ابی طالب ـ علیه السلام ـ هستم. آن حضرت ۱۵ روز در قبا توقف کرد تا علی علیه السلام ـ به همراه همسرش فاطمه زهرا ـ سلام الله علیها ـ به آن حضرت ملحق شدند. در این مدت، مسجد قبا را تأسیس کرد و در ضمن، خانه های مدینه از بت و بت پرستی پاکسازی گشت۵ سپس رسول خدا ـ ص ـ سوار بر مرکب عازم ناحیه بالای مدینه منطقه بنوعمرو بن عوف شده و در آنجا مسکن اختیار نمود.۶ انس بن مالک گوید: «ربّ انزلنی منزلاً مبارکاً و أنت خیر المنزلین».۸ ابن اسحاق می گوید: رسول خدا ـ ص ـ در خانه ابوایوب انصاری بود تا مسجد و خانه اش ساخته شد و سپس به خانه خود در جوار مسجد منتقل گردید.۹ کوشش رسول خدا ـ ص ـ جهت ساختن مسجدالنبی سخن نزدیکتر به واقع اینکه: رسول خدا ـ ص ـ أسعد بن زراره۱۰ را نزد خود خواسته و فرمودند: زمین متصل به مسجدی را که در آن نماز می خوانیم بخرید تا مسجد مناسبی را بنا کنیم. أسعد بن زراره عرض کرد: ای رسول خدا! این سرزمین متعلق به دو یتیم به نام «سهل» و «سهیل» فرزندان رافع بن عمرو بن نجّار است که مسئولیت و سرپرستی آن دو، به عهده من است و شما می توانید در این زمین مسجد را بنا کنید. رسول خدا ـ ص ـ فرمودند: «حتماً باید قیمت زمین را بگیرید». لذا پس از ارزشیابی قیمت زمین را به یتیمان پرداخت نمودند۱۱ و سپس آن را تصرف کردند.۱۲ پیامبر گرامی اسلام ـ ص ـ به همراه دیگر اصحاب ـ که در بنا و ساختن مسجد دست اندرکار بودند ـ ابتدا پایه های مسجد را از سنگ چیده، سپس دیوارهای آن را با خشت های خامی که مسلمانان طبق دستور آن حضرت فراهم کرده بودند، ساختند، ستونهایش را از تنه های درخت خرما قرار داده بودند و قسمتی از سقفش را با شاخه های نخل خرما پوشاندند و بخش زیادی از سقف آن بدون پوشش ماند.۱۳ نورالدین سمهودی نقل می کند که پیامبر اکرم ـ ص ـ هنگام ساختن مسجد چنین زمزمه می کرد: اللّهم لاخیر اِلاّ خیر الآخرة / فارحم الأنصار و المهاجرة۱۴ و نیز گفته است که امیرالمؤمنین علی علیه السلام ـ با مهاجرین و انصار در کـنـار رسول خـدا ـ ص ـ مشغول کار بود و این رجز را می خواند: لایستوی من یعمر المساجد / یدأب فیها قائماً و قاعد وضعیت هندسی ساختمان مسجد النبی در آن روز بدین صورت بود که: مقدار سه ذراع۱۶ از دیوار به وسیله سنگ و بقیه آن با خشت خام بنا گردید، و چنانکه گفته شد: سقف مسجد از شاخه های نخل خرما بود و این شاخه ها بگونه ای به همدیگر چسبیده و در کنار هم چیده شده بود که آفتاب به داخل نفوذ نمی کرد. ولیکن چنان نبود که از نفوذ آب باران جلوگیری کند، لذا بعد از مدتی، وقتی باران باریدن گرفت آب به داخل مسجد چکّه کرد، و برای مسلمانان مشکلاتی را بوجود آورد که بناچار سقف را گِلکاری نمودند. مراغی از ابن نجار نقل می کند: از رسول خدا ـ صلی الله علیه و آله و سلم ـ در مورد کیفیت و چگونگی ساختمان مسجد سئوال کردند، فرمود: «عریشی کعریش موسی، خشیبات، والأمر أعجل من ذلک» ؛ «مسجد من سایبانی همانند سایبان موسی ـ علیه السلام ـ است که چوبهایی بهمراه داشت، (او سپس فرمود:) مرگ و اجل با سرعت تمام به سراغ انسان خواهد آمد».۱۷ دورانی از عمر مسجد نگذشته بود که یاران پیامبر اکرم ـ ص ـ پیشنهاد کردند مسجد را گسترش دهند و گفتند چنانچه آن حضرت موافق باشند ساختمانی محکم تر بسازند، که رسول خدا ـ ص ـ همان جواب را تکرار فرمودند.۱۸ ارتفاع و بلندی دیوار مسجد به اندازه قد یک نفر می شد،۱۹ هنگامی که خورشید بالا می آمد، طول سایه دیوار به اندازه یک ذراع (دو قدم) می شد و نماز ظهر توسط مسلمانان اقامه می گردید و آنگاه که به دو ذراع می رسید نماز عصر می خواندند. نماز رسول خدا و مسلمانان به سوی بیت المقدس برگزار می شد زیرا قبله مسجدالنبی از ابتدای تأسیس تا مدت یکسال و اندی به سوی بیت المقدس بود، همانطوری که رسول اکرم ـ صلی الله علیه و آله و سلم ـ قبل از هجرت در مکّه به سوی بیت المقدس نماز می گزارد. مساحت مسجدالنبی ص ـ در اولین مرحله جایگاه اصحاب صُفَّه تا امروز همچنان باقی است که سادات و اشراف و بزرگان در این مکان می نشینند و عبادت می کنند. ندای اذان از مسجدالنبی ـ ص ـ یعقوبی می نویسد: دوران آغاز و صدر اسلام مؤذّن مسجدالنبی «بلال حبشی» بود و گاهی نیز «ابن ام مکتوم» اذان می گفت، بدین صورت که هرکدام زودتر در نماز حضور پیدا می کردند اذان را او و اقامه را دیگری می گفت.۲۲ تغییر و تعیین قبله مسجدالنبی توسط پیامبرـ ص ـ «قد نری تقلب وجهک فی السماء فلنولینک قبلة ترضیها فولّ وجهک شطر المسجد الحرام، و حیث ماکنتم فولّوا وجوهکم شطره…» .۲۴ ؛ «ما صورت تو را که به سوی آسمان نگاه می کنی و در انتظار فرمان ما برای تعیین قبله نهایی هستی می بینیم و اکنون تو را به سوی قبله ای که از آن خشنود باشی بازمی گردانیم، پس روی خود را به جانب مسجدالحرام کن، و در هرکجا بودید صورت خود را به جانب آن گردانید». رسول گرامی اسلام پس از ۱۷ ماه نماز به جانب بیت المقدس، وقتی خواست قبله مسجدالنبی را تغییر دهد به گروهی از اصحاب خود دستور داد در زوایای مسجد بایستند تا جهت قبله را به سوی مسجدالحرام مشخص کند. در این هنگام جبرائیل نازل شد و با قدرت الهی تمام موانعی را که جلو چشم رسول الله ـ صلی الله علیه و آله و سلم ـ قرار داشت برطرف ساخت، و سپس عرض کرد: ای رسول خدا! قبله را در جای خود قرار ده ـ پیامبر ـ ص ـ با دیدن کعبه معظّمه، قبله را در مسجد خود بدان سو تأسیس نمود بطوری که قبله مسجد در مقابل ناودان کعبه واقع شد. آنگاه جبرائیل عرض کرد: درست قبله در جای خود قرار دارد. بعد از پایان یافتن قبله مسجد، جبرائیل با اذن خداوند ـ متعال ـ هرآنچه در مقابل چشم رسول خدا ـ ص ـ جهت دیدن کعبه معظّمه محو شده بود به جای خود برگرداند. بدین ترتیب درب جنوبی مسجد بسته شد و قبله و محراب در جای آن قرار گرفت که روبروی ناودان کعبه واقع شده است.۲۵ بازسازی و گسترش مسجدالنبی به دست مبارک رسول خداـ ص ـ در این مرحله شکل و چهار چوبه مسجد تغییر کرد; یعنی طول هر ضلع به صد متر رسید و بصورت مربّع درآمد. و در روایت دیگر آمده است: که به صورت مربعی درآمد که هر ضلع آن ۵۰ متر شد. البته شکل اصلی آن تغییری نکرد، زیرا در مرحله اوّل که از سنگ و خشت خام و تنه درخت خرما و شاخه های آن تشکیل شده بود در مرحله بعد نیز از همین مواد و وسائل استفاده شد، لیکن نحوه چیدن دیوارها تغییر کرد بدین نحو: که خشت ها را بصورت جفت درکنار یکدیگر و سپس هر دو را مخالف دوتای دیگر ـ عمودی و افقی قرار دادند.۲۷ مراغی از ابن زباله نقل می کند که: رسول خدا ـ صلى الله علیه و آله و سلم ـ تصمیم بر آن داشت که در قسمت قبله مقداری به مسجد اضافه کند، که با رحلتش، این تصمیم عملی نگردید. وی در استدلال برای سخن خود می گوید: زیرا روزی رسول خدا ـ ص ـ در محل اقامه نماز خود ایستاده بود که با دست مبارکش اشاره به دیوار سمت قبله نموده و فرمود: «لو زدنا فى مسجدنا» از این جمله چنین برمی آید، که حضرت آرزو می کرد مسجد را از جانب قبله توسعه دهد. توسعه مسجدالنبی ـ ص ـ در سال شانزدهم هجری در این هنگام ستونهای چهارگوشه آن در کنار خانه مروان بن حکم قرار گرفت و در نتیجه، از قسمت جنوبی ۵ متر به مسجد اضافه شد که محلّ محراب به جلوتر منتقل گردید. همچنین از قسمت غربی ۵ متر و در قسمت شمالی ۱۵ متر توسعه یافت. و از آنجا که خانه همسران رسول خدا ـ ص ـ در بخش شرقی مسجدالنبی قرار گرفته بود و بعد از رحلت آن حضرت همچنان در آنجا زندگی می کردند، و از همه مهمتر مدفن مبارک پیامبر ـ ص ـ و از سویی قبر ابی بکر در آن قسمت در منزل عایشه واقع بود، در قسمت شرقی مسجدالنبی تغییر حاصل نشده و همچنان باقی ماند. در این مرحله از توسعه، خانه ابوبکر که در ناحیه غربی بود، در داخل مسجدالنبی قرار گرفت. گفته شده: که حفصه دختر عمر خانه ابوبکر را ـ که در ضلع غربی
بوده، و وی در زمان زندگیش نیازمند گشته بود ـ به /۴۰۰۰ درهم خرید که در دو
مرحله (مقداری در زمان عمر و باقیمانده آن در زمان عثمان) ملحق به
مسجدالنبی گردید.۲۹ بازسازی مسجدالنبی ص ـ در زمان خلافت عثمان ـ مرحله چهارم ـ «عمر بن خطاب» قبل از من این مسجد را توسعه داد، ولیکن امروز برای این جمعیت مکان بیشتری لازم است. من با خبرگان از اصحاب رسول خدا ـ ص ـ مشورت کردم، همه آنها بر خرابی و بازسازی و توسعه مسجدالنبی اتّفاق نمودند.۳۱ مردم سخنان عثمان را تأیید و تحسین کردند و برای او دعا نمودند. بنابراین عثمان مسجدالنبی را تخریب کرده، در ضلع جنوبی و غربی، هرکدام ۵ متر اضافه نمود مانند آنچه در زمان عمر انجام گرفته بود. گرچه در ضلع شمالی، مقدار توسعه از زمان عمر کمتر شد ولیکن در مجموع نزدیک به دو برابر زمان عمر بر مساحت مسجد افزوده شد. در این مرحله از توسعه، ساختمان مسجدالنبی وضع و کیفیت بهتری پیدا کرد. زیرا در این بازسازی پایه دیوارهای مسجد را از سنگهای زیبا و حکاکی شده، با استفاده از آهک و گچ بنا نهاده و پایه های وسط را از سنگهای سوراخ شده قرار دادند که در داخل سوراخ ها آهن و سپس اطراف آن را سرب ریختند، سقف مسجد را از چوبهای مخصوصی بنام ساج پوشاندند، لذا نسبت به سابق از استحکام بهتر و بیشتری برخوردار گشت. این بار نیز در ناحیه شرق مسجد هیچگونه تغییر و توسعه ای حاصل نگردید، چرا که خانه های همسران رسول خدا ـ ص ـ همچنان باقی بود، و بعضی از همسران آن حضرت در آنـجا سـکـونـت داشـتـنـد. که نزدیکترین این خانه ها، خانه عایشه بود و در اطاق او رسول خدا ـ ص ـ و ابوبکر و عمر دفن شده بودند. توسعه و زیادی زمان عثمان تا سال ۸۷ هجری باقی ماند، که تغییر
محسوسی نکرد. پس می توان مساحت مسجدالنبی را به متر مربع در چهار مرحله به
ترتیب ذکر کرد: پی نوشتها:
.:: This Template By : Muhammad Hassan Lashari ::. |
 محمد حسن لاشاری ۔ ہم سے رابطہ: مشھد مقدس ایران موبائل/واٹسپ نمبر: 00989382237825 www.facebook.com/Hassan.iran فیس بوک Hassan.iran@facebook.com |
